আমাৰ পৃথিৱী : পাঠ ১ : ষষ্ঠ শ্ৰেণী : Amar Prithibi : Chapter 1: Class VI SCERT Assam

.........

অনুশীলনী - ১

১. (ক) সূৰ্যৰ পৰিয়ালটোৰ নাম কি?
উত্তৰঃ সূৰ্যৰ পৰিয়ালটোৰ নাম সৌৰজগত (Solar System)। এই পৰিয়ালৰ মুৰব্বী হৈছে সূৰ্য।

(খ) পৃথিবীৰ উপগ্ৰহটোৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ পৃথিবীৰ একমাত্ৰ উপগ্ৰহটোৰ নাম চন্দ্ৰ।

২. সৌৰজগতৰ গ্ৰহকেইটাৰ নাম সূৰ্যৰপৰা দূৰত্ব অনুসৰি একাদিক্ৰমে লিখা।
উত্তৰঃ (১) বুধ (Mercury), (২) শুক্ৰ (Venus), (৩) পৃথিবী (Earth), (৪) মঙ্গল (Mars), (৫) বৃহস্পতি (Jupiter), (৬) শনি (Saturn), (৭) ইউৰেনাচ (Uranus), (৮) নেপচুন (Neptune)।

৩. চন্দ্ৰটো সূৰ্যৰ তুলনাত বহুগুণে সৰু হ'লেও পৃথিবীৰপৰা দুয়োটাকে কিয় সমান দেখি?
উত্তৰঃ চন্দ্ৰটো সূৰ্যৰ তুলনাত আকাৰত বহুগুণে সৰু যদিও পৃথিবীৰ যথেষ্ট ওচৰত থকা বাবে পৃথিবীৰ পৰা চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্য দুয়োটাকে আকাৰত প্ৰায় সমান যেন দেখা যায়। দূৰত্বৰ বাবেই এনে হয় — সূৰ্য বহুত দূৰত থকাত সৰু যেন লাগে, আনহাতে চন্দ্ৰ কাষত থকাত ডাঙৰ যেন দেখা যায়, ফলত দুয়োটা প্ৰায় একে আকাৰৰ যেন প্ৰতীয়মান হয়।

অনুশীলনী - ২

১. (ক) বৃহৎ পৃথিবীৰ ক্ষুদ্ৰ আহিটো কি?
উত্তৰঃ বৃহৎ পৃথিবীৰ ক্ষুদ্ৰ আহি বা নমুনাটো হ'ল গোলক (Globe)।

(খ) পৃথিবীৰ পৰিধি কিমান?
উত্তৰঃ পৃথিবীৰ পৰিধি প্ৰায় ৪০,০০০ কিলোমিটাৰ।

(গ) পৃথিবীয়ে কোন দিশৰপৰা কোন দিশলৈ ঘূৰে?
উত্তৰঃ পৃথিবীয়ে নিজ মেৰুদণ্ডৰ ওপৰত পশ্চিমৰপৰা পূবলৈ ঘূৰে।

(ঘ) পৃথিবীৰ মেৰুদণ্ডক কাক বোলে?
উত্তৰঃ পৃথিবীৰ কেন্দ্ৰেৰে পাৰ হৈ যোৱা কাল্পনিক ৰেখাডাল, যাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি পৃথিবীয়ে ঘূৰি থাকে, তাকে পৃথিবীৰ মেৰুদণ্ড (Axis) বোলে। ইয়াৰ ওপৰৰ শীৰ্ষ বিন্দুটোক উত্তৰ-মেৰু আৰু তলৰ শীৰ্ষ বিন্দুটোক দক্ষিণ-মেৰু বোলা হয়।

২. পৃথিবীৰ দুই মেৰু আৰু বিষুৱৰেখা দেখুৱাই এটা গোলক আঁকি দেখুওৱা:

উত্তৰঃ (এইটো এটা অংকন কাৰ্য — উত্তৰ-মেৰু, দক্ষিণ-মেৰু আৰু বিষুৱৰেখা দেখুৱাই এটা গোলকৰ ছবি আঁকিব লাগিব, ঠিক পাঠপুথিৰ চিত্ৰ ১.৭ৰ দৰে।)

অনুশীলনী - ৩

১. (ক) অক্ষৰেখা কাক বোলে?
উত্তৰঃ বিষুৱৰেখাৰ সমান্তৰালকৈ ক্ৰমে উত্তৰলৈ আৰু দক্ষিণলৈ অংকন কৰা বৃত্তাকাৰ ৰেখাবোৰক অক্ষৰেখা (Parallels) বোলে।

(খ) বিষুৱৰেখাৰ কৌণিক মান কিমান?
উত্তৰঃ বিষুৱৰেখাৰ কৌণিক মান হ'ল ০° (শূন্য ডিগ্ৰী), অৰ্থাৎ ০° অক্ষাংশ।

(গ) সুমেৰু আৰু কুমেৰুৰ কৌণিক মান কিমান?
উত্তৰঃ পৃথিবীৰ উত্তৰ-মেৰুৰ কৌণিক মান ৯০° উত্তৰ (90°N) আৰু দক্ষিণ-মেৰুৰ কৌণিক মান ৯০° দক্ষিণ (90°S)।

২. বিষুৱৰেখা বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ উত্তৰ-মেৰু আৰু দক্ষিণ-মেৰুৰপৰা সমদূৰত পূব-পশ্চিমমুখী কৰি অংকন কৰা কাল্পনিক ৰেখাডালক বিষুৱৰেখা (Equator) বোলে। এই ৰেখাডালে পৃথিবীখনক সমানে দুভাগ কৰিছে — উত্তৰ অংশক উত্তৰ গোলাৰ্ধ (Northern Hemisphere) আৰু দক্ষিণ অংশক দক্ষিণ গোলাৰ্ধ (Southern Hemisphere) বোলা হয়। ইয়াৰ কৌণিক মান ০°, আৰু ই আটাইতকৈ দীঘল অক্ষৰেখা। বিষুৱৰেখাক নিৰক্ষৰেখাও বোলে।

৩. এটা গোলকৰ ছবি আঁকি তাত প্ৰধান অক্ষৰেখা কেইডাল দেখুওৱা: 

উত্তৰঃ (এইটো এটা অংকন কাৰ্য — গোলকৰ ছবি আঁকি তাত প্ৰধান অক্ষৰেখা চাৰিডাল দেখুৱাব লাগিব: কৰ্কট-ক্ৰান্তি (23°30' উত্তৰ), মকৰ-ক্ৰান্তি (23°30' দক্ষিণ), সুমেৰু বৃত্ত (66°30' উত্তৰ), কুমেৰু বৃত্ত (66°30' দক্ষিণ)।)

অনুশীলনী - ৪

১. (ক) দ্ৰাঘিমাৰেখা কাক বোলে?
উত্তৰঃ উত্তৰ-মেৰুৰপৰা দক্ষিণ-মেৰুলৈকে অংকন কৰা কাল্পনিক অৰ্ধবৃত্তাকাৰ ৰেখাবোৰক দ্ৰাঘিমাৰেখা (Meridians) বোলে।

(খ) দ্ৰাঘিমাংশ কি?
উত্তৰঃ দ্ৰাঘিমাৰেখাই বিষুৱৰেখা বা অক্ষৰেখাক যি ঠাইত ছেদ কৰে, সেই ঠাইৰ কৌণিক মানকে দ্ৰাঘিমাংশ (Longitude) বোলে।

(গ) পৃথিবীৰ পূব আৰু পশ্চিম- এই দুয়ো দিশে মুঠ কিমানডাল দ্ৰাঘিমাৰেখা কল্পনা কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ ০° দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ পূব দিশে ১৮০ডাল আৰু পশ্চিম দিশে ১৮০ডাল, অৰ্থাৎ মুঠতে ৩৬০ডাল দ্ৰাঘিমাৰেখা কল্পনা কৰা হৈছে।

(ঘ) মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখা কাক বোলে?
উত্তৰঃ ০° আৰু ১৮০° দ্ৰাঘিমাৰেখা লগ হৈ যি পূৰ্ণ বৃত্ত সৃষ্টি কৰে, তাক মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখা (Prime Meridian) বোলা হয়। ই গ্ৰীনউইচ মানমন্দিৰৰ ওপৰেদি গৈছে।

২. দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ উত্তৰ-মেৰুৰপৰা দক্ষিণ-মেৰুলৈকে অংকন কৰা কাল্পনিক অৰ্ধবৃত্তাকাৰ ৰেখাবোৰেই দ্ৰাঘিমাৰেখা। ই বিষুৱৰেখা বা অক্ষৰেখাবোৰক ৯০° কোণত ছেদ কৰে। মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ পূব দিশৰ ভাগটোক পূব গোলাৰ্ধ আৰু পশ্চিম দিশৰ ভাগটোক পশ্চিম গোলাৰ্ধ বোলা হয়। প্ৰতিডাল দ্ৰাঘিমাৰেখা সমান দৈৰ্ঘ্যৰ আৰু প্ৰত্যেকেই এটা অৰ্ধবৃত্ত।

৩. অক্ষৰেখা আৰু দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ

অক্ষৰেখা	দ্ৰাঘিমাৰেখা
বিষুৱৰেখাৰ সমান্তৰালে অংকন কৰা বৃত্তাকাৰ ৰেখা	উত্তৰ-দক্ষিণ মেৰু সংযোগী অৰ্ধবৃত্তাকাৰ ৰেখা
এইবোৰ পৰস্পৰ সমান্তৰাল আৰু পূৰ্ণবৃত্ত	এইবোৰ পৰস্পৰ সমান্তৰাল নহয়, অৰ্ধবৃত্ত
মেৰুৰ ফালে ক্ৰমে সৰু হৈ যায়, পৰিধি কমি যায়	সকলো দ্ৰাঘিমাৰেখা সমান দৈৰ্ঘ্যৰ
মুঠ ১৮০ডাল (৯০° উত্তৰ + ৯০° দক্ষিণ)	মুঠ ৩৬০ডাল (১৮০° পূব + ১৮০° পশ্চিম)
প্ৰধান ৰেখা: বিষুৱৰেখা (০°)	প্ৰধান ৰেখা: মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখা (০°, গ্ৰীনউইচ)

অনুশীলনী - ৫

১. (ক) 'NASA'ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপটো কি?
উত্তৰঃ NASA = National Aeronautics and Space Administration (আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ গৱেষণা সংস্থা 'নাছা')।

(খ) পৃথিবীয়ে কাক চাৰিওফালে পৰিভ্ৰমণ কৰে?
উত্তৰঃ পৃথিবীয়ে সূৰ্যক চাৰিওফালে পৰিভ্ৰমণ কৰে।

(গ) পৃথিবীক নিজ মেৰুদণ্ডত এপাক ঘূৰিবলৈ কিমান সময় লাগে?
উত্তৰঃ পৃথিবীক নিজ মেৰুদণ্ডত এপাক ঘূৰিবলৈ ২৩ ঘণ্টা ৫৬ মিনিট ৪ ছেকেণ্ড সময় লাগে (দিন-ৰাতি মিলি প্ৰায় ২৪ ঘণ্টা)।

(ঘ) অপসূৰ আৰু অনুসূৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ পৃথিবীয়ে সূৰ্যক প্ৰদক্ষিণ কৰি থাকোঁতে যি অৱস্থানত সূৰ্যৰপৰা আটাইতকৈ দূৰৈত থাকে (৪ জুলাইৰ দিনা), তাক অপসূৰ (Aphelion) অৱস্থান বোলে। আনহাতে যি অৱস্থানত পৃথিবী সূৰ্যৰ আটাইতকৈ ওচৰত থাকে (৩ জানুৱাৰীৰ দিনা), তাক অনুসূৰ (Perihelion) অৱস্থান বোলে।

(ঙ) পৃথিবীয়ে সূৰ্যৰ চাৰিওফালে এপাক ঘূৰিবলৈ কিমান সময় লাগে?
উত্তৰঃ পৃথিবীয়ে সূৰ্যৰ চাৰিওফালে এপাক ঘূৰিবলৈ (বাৰ্ষিক গতি সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ) এবছৰ, অৰ্থাৎ ৩৬৫ দিন ৫ ঘণ্টা ৫৬ মিনিট ১৬ ছেকেণ্ড সময় লাগে।

২. আহ্নিক গতি কাক বোলে? ইয়াৰ দুটা ফলাফল লিখা।
উত্তৰঃ পৃথিবীয়ে নিজ মেৰুদণ্ডৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি পশ্চিমৰপৰা পূবলৈ অবিৰামভাৱে ঘূৰি থকা গতিকে আহ্নিক গতি বা আৰ্তন গতি (Diurnal Motion/Rotation) বোলে। এপাক ঘূৰিবলৈ প্ৰায় ২৪ ঘণ্টা সময় লাগে।
ফলাফল: (১) দিন আৰু ৰাতি হয়। (২) সাগৰ-মহাসাগৰত জোৱাৰ-ভাটাৰ সৃষ্টি হয়।

৩. বাৰ্ষিক গতি কাক বোলে? ইয়াৰ দুটা ফলাফল লিখা।
উত্তৰঃ পৃথিবীয়ে নিজ মেৰুদণ্ডত ঘূৰি থকাৰ লগতে সূৰ্যক চাৰিওফালে প্ৰদক্ষিণ কৰা গতিকে বাৰ্ষিক গতি বা পৰিভ্ৰমণ গতি (Annual Motion/Revolution) বোলে। ইয়াক সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ প্ৰায় এবছৰ সময় লাগে।
ফলাফল: (১) ঋতু আৰু মাহৰ পৰিবৰ্তন হয়। (২) বছৰৰ বিভিন্ন সময়ত দিন-ৰাতিৰ দৈৰ্ঘ্য বেলেগ বেলেগ হয়।

৪. পৃথিবীৰ দুটা ভিন্ন অঞ্চলত কিয় একে সময়তে দিন-ৰাতি নহয়?
উত্তৰঃ পৃথিবীখন গোলাকাৰ আৰু ই নিজ মেৰুদণ্ডৰ ওপৰত পশ্চিমৰপৰা পূবলৈ ঘূৰি থকাৰ বাবে যিকোনো মুহূৰ্তত পৃথিবীৰ যি ফাল সূৰ্যৰ পিনে থাকে, তাত দিন হয় আৰু ঠিক বিপৰীত ফালেটোত ৰাতি হয়। যেনে, ভাৰতত দিন হ'লে সেই একে সময়তে আমেৰিকাত ৰাতি হয়। এই কাৰণেই পৃথিবীৰ বিভিন্ন অঞ্চলত একে সময়তে দিন-ৰাতি নহয়।

ভাবি উলিওৱা

(ক) আমি দিনৰ আকাশত তৰা কিয় দেখিবলৈ নাপাওঁ?

উত্তৰঃ দিনৰ ভাগত সূৰ্যৰ প্ৰখৰ পোহৰৰ বাবে আকাশত তৰাবোৰৰ ক্ষীণ পোহৰ ঢাকি পৰে, ফলত আমি সেইবোৰ দেখিবলৈ নাপাওঁ। প্ৰকৃততে তৰাবোৰ দিনতো আকাশতে থাকে, কিন্তু সূৰ্যৰ তীব্ৰ পোহৰৰ আগত সিহঁতৰ ক্ষীণ পোহৰ আমাৰ চকুৱে দেখা নাপায়। ৰাতি সূৰ্যৰ পোহৰ নথকাত আকাশ আন্ধাৰ হয় আৰু তেতিয়াহে আমি তৰাবোৰৰ ক্ষীণ পোহৰ স্পষ্টকৈ দেখিব পাওঁ।

(খ) ৰাতিৰ আকাশত চন্দ্ৰ সদায় কিয় দেখা নাযায়?

উত্তৰঃ চন্দ্ৰই পৃথিবীক প্ৰদক্ষিণ কৰি থকাৰ ফলত ইয়াৰ অৱস্থান প্ৰতিদিনে সলনি হৈ থাকে। কেতিয়াবা চন্দ্ৰ দিনৰ ভাগত আকাশত থাকে আৰু ৰাতি অস্ত যায়, আৰু কেতিয়াবা ৰাতিহে উদয় হৈ ৰাতিয়েই অস্ত যায় (ইয়াৰ উদয়-অস্তৰ সময় প্ৰতিদিনে প্ৰায় ৫০ মিনিটকৈ সলনি হয়)। তদুপৰি, চন্দ্ৰৰ কলা (Phases of Moon) অনুসৰি কেতিয়াবা আমাস্যাৰ সময়ত চন্দ্ৰৰ আলোকিত ভাগ পৃথিবীৰ পিনে নাথাকে, সেয়েহে চন্দ্ৰ একেবাৰে দেখা নাযায় বা অতি সৰুকৈহে (ক্ষীণ কলাৰূপে) দেখা যায়। এই কাৰণতেই ৰাতিৰ আকাশত চন্দ্ৰ সদায় দেখা নাযায়।